Ур чадварт суурилсан цалингийн тогтолцоонд шилжих ёстой
Төмөр замчдын ҮЭХ-ны 70 жилийн ойг тохиолдуулан зохион байгуулсан “Хөдөлмөрийн форум”-ын үеэр болсон “Төмөр замчдын цалин хөлсний өрсөлдөх чадварыг сайжруулах нь” сэдэвт хэлэлцүүлгийн тоймоос хүргэе. Хэлэлцүүлгийг МТЗ-чдын ҮЭХ-ны дарга Б.Алтанхуяг удирдан явуулсан юм. Монгол хүний хөдөлмөрийн үнэлэмжийг нэмэгдүүлэх, улсын хэмжээнд цалингийн талаар ямар бодлого баримталж байна вэ? Төмөр замчдын цалин хөлсийн нэмэгдүүлэхэд юу хийх шаардлагатай вэ? Яавал төмөр замчдын цалин хангамж нь амьдралд нь хүртээмжтэй байж, тогтвор суурьшилтай ажиллах вэ гэх мэт өргөн хүрээний асуудлаар ЗТЯ-ны тээврийн хэлтсийн дарга Д.Мөнхбат, Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яамны Нийгмийн түншлэл, бүлгүүдийн хөдөлмөрийн харилцааны бодлого, төлөвлөлт хариуцсан ахлах шинжээч Ч.Янжинхорлоо, УБТЗ-ын Удирдлагын асуудал эрхэлсэн орлогч дарга М.Цогт, Улаанбаатар өртөөны ҮЭХ-ны дарга Б.Наранханд, Ур чадварын хорооны дарга, Монгол Улсын Зөвлөх багш, Ажил мэргэжлийн стандартын шинжээч, зөвлөх Г.Энхбат нар мэдээлэл өгч, санал солилцсон юм.
Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яамны Нийгмийн түншлэл, бүлгүүдийн хөдөлмөрийн харилцааны бодлого, төлөвлөлт хариуцсан ахлах шинжээч Ч.Янжинхорлоо:
Монгол Улс 4-5 төмөр замтай болж байгаа учраас ГБХНХЯ-тай Төмөр замчдын ҮЭХ салбарын хэлэлцээр хийх сонирхолтой байгаа юм байна. Манай яам Улсын хэмжээний гурван талт хэлэлцээрийг 2023 долдугаар сард хийж, 2023-2025 хамтын гэрээг байгуулаад ажиллаж байна. ГБХНХЯ -ны зүгээс цалин хөлсний нэгдсэн бодлогыг хэрэгжүүлж, гүйцэтгэл үр дүн, бүтээмжид суурилсан, Монгол хүний хөдөлмөрийн үнэлэмжийг өсгөхийг зорилгоо болгосон үйл ажиллагаа явуулж байгаа.
Улсын хэлэлцээрт төмөр замчдын хөдөлмөрийн үнэлэмжийг дээшлүүлэхийн тулд цалин хөлсийг нэмэгдүүлэх хоёр арга зам байна. Нэгдүгээрт, төрийн албаны цалин хөлсний нэгдсэн системын дагуу төмөр замын салбарын бол ажилчдын цалин хөлсийг нэмэгдүүлэх бололцоо гарч байгаа. Тухайлбал, хууль уурхайн салбарт хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ энэ оны дөрөвдүгээр сарын 1-нээс 792 мянган төгрөг болсон. Гэтэл уул уурхайн салбарын хэлэлцээрээр хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлж, цалин хөлсны доод хэмжээг тогтоосон. Өөрөөр хэлбэл хамгийн доод цалин нэг сая 500 мянган төгрөгөөс эхэлж байгаа гэсэн үг. Төмөр замчдын ажилчдын хувьд цалингийн доод хэмжээ нэг сая 200 мянган төгрөг байгаа хэрнээ салбарын дундаж цалин гурван сая 500 мянган төгрөг байгаа нь бодитой тоо биш харагдаж байна. Эсвэл төмөр замын салбарт ийм их цалингийн зөрөө байна уу гэдэг асуудал яригдана. Салбарын хэлэлцээрээр хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг нэмэгдүүлэх боломж байгаа МТЗ-чдын ҮЭХ салбарын хэлэлцээрт орж цалин хөлсийг нэмэгдүүлэх боломжтой. Одоо мөрдөж байгаа 2023-2025 оны улсын гурван тал хэлэлцээрт цалин хөлс, хөдөлмөрлөх эрх, нийгмийн баталгааг хангуулах асуудлыг болбол ААН байгууллагууд хамтын гэрээ хэлэлцээрийн хүрээнд үргэлжлүүлэн шийдвэрлэж болно гэж заасан. Иймд хамтын гэрээ хэлэлцээрийг эхний ээлжид маш сайн тооцоо судалгаатай хийх хэрэгтэй. Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам нь нийгмийн түншлэл хариуцдаг учраас салбарын хэлэлцээрүүд болон улсын гурван талт хэлэлцээрт албан ёсоор оролцож, албан ёсоор бүртгэж авдаг. Анзаарч байхад хоёр тал сайхан тохироод гэрээ байгуулаад гарын үсгээ зурчихсан байдаг. Харин хэрэгжүүлэх талаар ямар нэгэн төлөвлөгөө гаргадаггүй. Санхүүгийн эх үүсвэрээ тодорхойлоогүй, хариуцах эзэнгүй байх тохиолдол түгээмэл байдаг. Үүнээс болж нөхөн төлбөр, шагнал урамшуулал, цалин нэмэгдүүлэх асуудал гарч ирэхэд хамтын гэрээн дээр хариуцах эзэн нь тодорхойгүй учраас төсөв, төлөвлөгөөнд гардал нь суугаагүй байдаг. Иймд хариуцлага тооцох төлөвлөгөөтэй ажиллах зайлшгүй шаардлагатай юм.
Хөдөлмөрийн үнэлэмжийг нэмэгдүүлэх нь компанийн ашиг орлоготой хамгийн түрүүнд холбогддог. Ашиг орлого сайн байхын тулд бүтээмж, инновац, ур чадвар, чадамжийн асуудлууд яригдана.
Улаанбаатар өртөөны ҮЭХ-ны дарга Б.Наранханд:
Төмөр замын салбарт 16 мянган төмөр замчин ажиллаж байна. Тэдний 50-60 хувь нь хөдөлмөрийн хэвийн бус нөхцөлд ажилладаг. Зохистой хөдөлмөрийн тулгуур дөрвөн зарчмын нэг нь цалин хөлсний асуудал байдаг. Төмөр замчдын хувьд хүлээлт юу байна вэ?. Тээврийн хэмжээ жилээс жилд өсөн нэмэгдэж байна. Энэ хэмжээгээр бидний цалин хөлс нэмэгдэх ёстой. Цалин хөлс маань зохистой хөдөлмөрийн хүрээнд авдаг тулгуур дөрвөн зарчмынхаа хүрээнд хүний амьдралд гэр бүлээ болон өөрийгөө одоо авч явах хэмжээний боломжтой байх ёстой. Энэ нөхцөл бүрдэхгүй байгаа учраас ажилчдын тогтвор суурьшилд нөлөөлж, бусад төмөр замуудад болон өөр салбарт шилжих нь шалтгаан болж, хүний нөөцийн дутагдалд оруулж байна. УБТЗ жилээс жилд тээврийн хэмжээ өссөн хэрнээ цалингийнх нь одоо хэмжээ өндөр байна уу гэвэл бас үгүй. Иймд цалингийнхаа системийг шинэчлэх зайлшгүй шаардлагатай. Нэг жишээ дурдахад, албан тушаалын ангилал зэрэглэлийн дагуу аваад үзэхэд одоо дунд тушаалын албан тушаалтан зарим тохиолдолд бага тушаалын албан тушаалтнаасаа бага цалинтай байх тохиолдол байна. Дараагийн жишээ нь ажил мэргэжлийн ур чадварыг бодитой үнэлэх асуудал байна. Хэдийгээр ажил олгогчтой байгуулсан хамтын гэрээний дагуу жил болгон ажилчдынхаа үндсэн цалинг 10-аас доошгүй хувь нэмэж, дээр бусад нэмэгдлүүдийг тодорхой хувиар өсгөж байгаа боловч шаардлагатай хэмжээнд хүрэхгүй байна. Ялангуяа бүх хүмүүсийн цалинг адилхан 10 хувь нэмээд явчихаар өндөр цалинтай хүмүүс нь өндөр нэмэгдээд, бага цалинтай хүмүүс нь бага нэмэгддэг. Үүнээс болж дээд доод цалингийн зөрөө ихсээд байдаг. Одоо зөвхөн УБТЗ гэх биш нийт төмөр замчдын хүрээнд ажил мэргэжлийн стандарт, бодлогыг боловсруулж, ажил, мэргэжил, ур чадвар, төлөвшил, хандлагыг үнэлсэн цалин хөлс авдаг цалингийн шинэчлэл хийх цаг нэгэнт болжээ.
МТЗ-чдын ҮЭХ-ны дарга Б.Алтанхуяг:
Улаанбаатар төмөр зам бол Монгол Улсад хамгийн олон хүнд ажил олгож байгаа байгууллага учраас зөвхөн төмөр замчин төдийгүй барилга, уул уурай, эрчим хүч, ус хангамжийн гэх мэт инженер, техникийн ажилтан, цаашилбал эмч, багш гэх мэт бусад салбарын нийтдээ 16 мянга гаруй хүн ажиллаж байна. Өнөөдөр УБТЗ-д бие биенээсээ хамааралтай цалингийн хоёр үндсэн сүлжээ мөрдөгдөж байна.
Ийм том нүсэр бүтэц, олон төрлийн үйл ажиллагаа явагдаж байгаа үед ажилчдын ур чадварт суурилсан цалингийн систем хэр үр дүнтэй вэ? Ур чадварыг үнэлэгээг яаж тогтоох вэ?
Ур чадварын хорооны дарга, Монгол Улсын Зөвлөх багш, Ажил мэргэжлийн стандартын шинжээч, зөвлөх Г.Энхбат:
УБТЗ-д олон улсын хөдөлмөрийн байгууллагын статистик үзүүлэлтээр нэгдүгээрт, эдийн засгийн үйл ажиллагааны бүх салбарууд байна, хоёрдугаарт, олон улсын боловсролын ангилалаар бүх салбарын мэргэжилтэн бэлтгэх хэрэгцээ шаардлага байна, гуравдугаарт, олон улсын ажил мэргэжлийн ангиллаар тодорхойлсон энгийн ажилтнаас эхлээд бодлого гаргах түвшин хүртэлх есөн ангиллын хүмүүс хөдөлмөр эрхэлж байна. Иймд цалинг тогтоохдоо үндэсний ажил мэргэжлийн тодорхойлолт, өвөрмөц онцлог, цалингийн сүлжээ, дундаж тарифыг харьцуулж ялгаатай тогтоох ёстой. Тэгшитгэсэн цалингийн систем ашиглаж болохгүй.
УБТЗ-ын хувьд техникийн ур чадвар сайтай мэргэжилтэн илүү хэрэгцээтэй. Гэхдээ эдийн засгийн бусад салбарын ажилтнууд бас ажилладаг. Тэдэнд тухайн ажил мэргэжлийн онцлогт тохирсон өөр, өөр мэргжлийн ур чадвар шаардлагатай. Тухайлбал, эрүүл мэнд, боловсролын чиглэлээр ажиллаж байгаа хүмүүст процессийн буюу хүнтэй харьцах ур чадвар илүү байх шаардлагатай гэх мэт.
Энэ бүх онцлогт уялдуулж ур чадварыг үнэлгээжүүлэх ёстой. Тэгэхдээ ур чадварыг ажилдаа гаргаж байгаа хандлага буюу зан үйлтэй холбож үнэлэх нь чухал. Дэлхий нийтийн чиг хандлага хэчнээн мэдлэг боловсролтой байсан ч хандлага, зан үйл нь буруу байвал хөгжил дэвшил, бүтээмжийг бий болгож чадахгүй гэж үздэг. Хамт олныг нь авч явж чадахгүй тохиолдолд хэчнээн доктор, профессор байгаад удирдах ажил хийж чадахгүй. Харин өөрийнхөө чадамжийг Царцаа Намжил шиг ашиглаад боломжийг алсдаа бий болгож байгаа хүнийг олж урамшуулах ёстой байдаг.
Үүнийг хөгжүүлэхийн тулд хамгийн түрүүнд байгууллагын чадамжийн санг бий болгох хэрэгтэй. Төмөр замд өнөөдөр ямар чадамжийн сангийн багц хэрэгтэй байна вэ? Жишээлбэл, механикчаар нэг хүнийг ажилд авахаар боллоо гэхэд тухайн хүнд техникийн талын зургаан чадамжаас аль хоёр нь зайлшгүй байх ёстой вэ?, шинжлэх ухааны чадамжаас аль хоёр нь байх ёстой вэ?, бусадтай харьцах, хөдөлмөрийн аюулгүй байдлыг эзэмших чадамжаас аль хоёр нь байх ёстой вэ? гэдгийг чадамжийн багцаасаа сонгож авч, тухайн хүн дээр үнэлэх ёстой.
Яг л хоолны орц нормыг тогтоож байгаа юм шиг тухайн ажлын байран дээр шаардлагатай чадамжийн дүн шинжилгээ хийгдсэнээр тухайн мэргэжлийг бүрдүүлж байдаг өөр, өөр чадамжууд ялгаран гарч ирнэ. Үүн дээр үнэлгээ хийгээд, түвшинг тогтоож, шалгалт хийж ахиулаад, урамшууллыг тооцох ёстой. Үүнийг тогтоодог Ур чадварын хороо байх ёстой. Өөрөөр хэлбэл, энэ чадамж нэг сая төгрөгийн үнэлгээтэй, ийм чадамж 300 мянган төгрөгийн үнэлгээтэй гэх мэтээр чадамжийг үнэлээд явдаг. Ийм чадамжийн багцын бүрдлээрээ тухайн ажлын байрны үнэ цэнийг тогтоодог.
Үүнийг яаж хэрэгжүүлэх вэ? Урьд нь хөдөлмөрийн бүтээмжийг ажлын байрны зураг авалтаар тогтоодог байсан. Энэ аргачлал одоо шаардлага хангахгүй болсон. Одоо олон улсад хэд хэдэн аргачлалаар чадамжийг тодорхойлж байна. Нэгдүгээр, ажлын байрыг тухайн гүйцэтгэх ажилтнаас гадна инженер, техникийн болон удирдах түвшний ажилтнууд бүгд үнэлж, тухайн ажлыг хамгийн сайн хийж болох гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлтийг гаргаж ирдэг матрецийн арга буюу “Оюуны довтолгооны аргачлал”-аар чадамжийг тодорхойлж байна. Хоёрдугаарт, тухайн ажлын байранд олон жил ажилласан хүний туршлага дээр тулгуурлаж гаргаж ирдэг ажил мэргэжлийн “Түргэвчилсэн анализын арга” гэж байна. Гуравдугаарт, ажлын байрны процессийг хөндлөнгийн ажиглагчид үнэлдэг “Хөтөлбөр хэрэгжүүлэх арга” байна.
Гавьяат тээвэрчин Л.Мөнхбаяр:
Энэ их хүнд асуудал. Адуунынхаа хэрээр хашхирна гэж үг байдаг. Оросын тал УБТЗ-ын хөдөлгөөний чиглэлийн үндсэн таван байгууллагаа авч үлдээд бусад үйлчилгээний байгууллагуудыг орон нутгийн Засаг захиргаанд шилжүүлье гэж санал тавьдаг. Тэгсэн тохиолдолд цалин нэмэгдэх боломжтой гэдэг. Гэтэл төмөр замын үйлчилгээний салбарт насаараа ажилласан улсууд чинь гомдолтой үлдэнэ. УБТЗ-ын цалингийн асуудлыг ярихдаа маш олон янзаар авч үзэхгүй бол болохгүй. Эрдэмтэн мэргэдийн үгийг авалгүй яахав. Онолын хувьд ийм байдаг гээд шууд хэрэгжүүлэхэд маш хэцүү. Одоо төмөр замчдын дундаж цалин одоо 3 сая 500 төгрөг байна. Гэтэл Заримынх нь 6-7 сая төгрөг, заримынх нь нэг сая 300 төгрөг байна. Энэ хоорондын зөрөөг арилгах талаар л ярилцах ёстой. Түүнээс биш цалинг жил болгон бүх хүнийг жигд 10 хувиар нэмээд байвал энэ цалингийн зөрүү улам холдож, хөгшчүүдэд тэтгэвэрийн зөрүү гардаг шиг л юм болно. Үүний оронд жигд 500.000-1 сая төгрөгөөр нэмээд явахад болохгүй гэх газаргүй.
Гэхдээ Төмөр замын үйлдвэрчний холбоо маань хамтын хэлэлцээрт орохдоо цалингийн асуудал дээр мэргэжлийн хүн авчраад хичээл заалгаад, хоорондоо маргалдаад, заргалдаад оновчтой хувилбарыг яг шатар нүүж байгаа юм шиг нарийн гаргаж ирэх ёстой.
Цалин гэдэг бол хүний амьжиргаа учраас маш хянуур үзэх хэрэгтэй.
Г.Энхбаатар