Үүнийг бичиглэгч би бээр Төмөр замчдын Дуу бүжгийн чуулгын захирлаар томилогдон, олны нүдийг бүлтийлгэн, чихийг дэлдийлгэсний /урд өмнө энэхүү албан тушаалд  мэргэжлийн төмөр замчин, тэр тусмаа насаараа шугам замд ажилласан хөдөөний“товариш”-ийг томилж байгаагүйн учир тэр л дээ/ Р.Раш даргын онцолж анхааруулснаар Төмөр замд урлаг соёлын байгууллага үүсэж хөгжсөний 40 жилийн ойг тэмдэглэх юм болцгоов. Хамт олонтойгоо зөвлөлдөв. Үе үеийн ахмадуудаа татан оролцуулах шийд гаргацгаав. Монголын хөгжмийн урлагийн сүмбэр оргилуудын нэг алдарт Д.Лувсаншарав, “Монгол кино” нэгтгэлийн жүжигчин “Молом занги” буюу Б.Дамчаа, АДБЧ-ын Ерөнхий удирдаач С.Сүндэд, МҮОНТ-ын програмын захиргааны дарга, телевизийн нэрт найруулагч Ө.Нарангэрэл, кино найруулагч, жүжигчин Ш.Цэцэг, Монголын баргил хоолойт дуучдын эхний эгнээнд дээгүүрт зогсох “цэргийн” хэмээх дуучин Ө.Баярмагнай, дуучин, хөгжмийн зохиолч “Хардал бэйсийн унага”-ын Л.Батсүрэн гээд жинхэнэ “од” эрхмүүд цуглав. Тэд өөрсдийн эгнээнд суух шавилхан биетэй эмэгтэйг “Цэвэлээ багш” хэмээн ихэд хүндлэх аж. Тэрхэн зуурт хэн нэгнээс нь ойд зориулж, байгууллагынхаа түүхээр ном бүтээх санал гаргав. Мэдээж, номыг хэн бичихэв гэх асуудал аандаа ургана. Төмөр замын соёлын ордны түүхийг сайн мэдэх хүн гэсээр тус байгууллагын тулгын чулууг тавилцсан Банзарын Дамчаа гуайг, дунд үеийн төлөөлөл болгож, ардын хөгжмийн багшаар 1964-1984 онд яг 20 жил тасралтгүй ажилласан мөнөөх “Цэвэлээ багш” буюу Хишигдоогийн Цэвэлгончиг гуайг тохоон томилсноор уулзалтаа өндөрлүүлсэн билээ. Энэ сонголт туйлын зөв болсныг хожмын үйл явдлууд гэрчлэх билээ. Монголын ардын хөгжмийн урлагт 80 шахам жил хүчин зүтгэж, тод мөрөө үлдээн, эдүгээ 93 насыг зооглож буй Х.Цэвэлгончиг гэх авьяас, зүтгэл хоёр нь шавилхан биедээ багтаж ядсан буурлын тухай товч боловч өгүүлэхийг зорилоо.

                          СУМЫН УЛААН БУЛАНГИЙН ЭРХЛЭГЧ

          1930 онд Баянхонгор аймгийн Заг сумын малчин ард Хишигдоогийн гэрт долоо дахь хүүхэд мэндэлсэн нь хожмын үндэсний хөгжмийн урлагийн нэртэй төлөөллийн нэг болох Цэвэлгончиг гуай байж. Ээж Долгор нь хонь малаа эргүүлж, сааль сүүгээ бэлтгэх хөдөөнийхний нөр их ажлыг амжуулахдаа цээл сайхан хоолойгоор уртын дуу дуулан огтхон ч түүртэж ядарсан шинжгүй зүтгэдэг авьяаслаг, хөдөлмөрч нэгэн. Уртын дууны яруу сайхан ая эгшиг түүнд ийм хүчийг хайрладаг байсан буй за. Ээжийгээ дагаж хүүхдүүд нь ч бас дууч, хуурч болон өсөж торницгоожээ. Ялангуяа, Лхагваа ах нь бүрч илүүтэй. Дуулахаас гадна гарын доорх элдэв материал ашиглан, морин хуур, хуучир зэрэг хөгжим урлаж, түүнийгээ тоглож, айл хотлынхноо баясгах. Ийм орчинд өссөн Цэвэлгончиг хар багаасаа л хуучир, мандолин, баян хуур зэрэг тэр үед хөдөөд ховор живэр хөгжмүүдийг муугүй тоглож сурчээ.

Эцэг, эх нь түүнийг гарын үзүүртээ зарж, хонь малынхаа наагуур цаагуур гүйлгэхээр сургуульд суралцуулсангүй. Гэсэн ч бяцхан охины авьяас чадварыг сум, багийн удирдлага олж харан, 16 нас дөнгөж хүрэх үед нь сумынхаа улаан булангийн эрхлэгчээр тохоон томилов. Ийнхүү тэрээр, Заг сумын улаан булан гэх жижигхэн цагаан байшингийн үүдэнд биктрул/ эгшигт хайрцаг/ ажиллуулсан шиг зогсох болов. Хүн цуглуулж, цугласан нэгэнд нь бүжиг, танц заахын тулд тэр л дээ. Сумандаа ганцхан гэж болохоор алба хашдаг, оногдон ажлаа хэнээс ч доргүй амжуулчих тул бяцхан охиныг хүндэлж харьцах хүний тоо ч хоног, хоногоор нэмэгдэж, дараагийн жилд нь Улс, хувьсгалын 25 жилийн ойд зориулсан урлагийн олимпиад /одоогийхоор их наадам/ аймгийн төвд зохион байгуулагдахад Х.Цэвэлгончиг уран сайханчдаа авч очин шалгуулав. “Заг”- ийнхан олимпиадад дорвитой амжилт үзүүлээгүй ч, аймгийн Соёлын ордныхон харин, мань хүнийг буцаасангүй, хөгжимчнөөр авч үлджээ. Ийнхүү түүний урлагт хүчин зүтгэж, авьяас билгээ зориулсан их амьдралын зам эхэлсэн аж.  Энэ бол Монголчууд бүрэн эрх тусгаар тогтнолоо баталгаажуулсан гайхамшигт 1946 он билээ. Бас их сонин тохиол шүү. Тэрбээр, аймгийнхаа Соёлын ордонд удаан ажилласангүй. 

Хоёрхон жилийн дараа нийслэл хотыг зорьж, Улсын Урлагийн Хэрэг Эрхлэх Хорооны дэргэдэх Эстрад концертын товчоонд /хожмын Ардын Дуу бүжгийн чуулга, одоогийн Үндэсний урлагийн их театр/хөгжимчнөөр орохоор шалгуулж тэнцэн, их амьдралын замынхаа нэгэн том давааг амжилттай давав. Энэхүү шалгалтыг Эстрад концертын товчооны морин хуурч Лувсаншарав гэх авьяас төгөлдөр, тохь тухтай нэгэн авч, Цэвэлгончиг гуай энэ хүнийг их урлагийн алтан тайзнаа гишгүүлсэн ачтан гэж өнөөг хүртэл дурсаж явдаг юм билээ. Он жилийн нугачаанд ачийг мартахгүй санаж явна гэдэг хүмүүний эрхэм чанаруудын нэг аргагүй мөн бөлгөө.

 

ЭСТРАД КОНЦЕРТЫН ТОВЧОО УРАН БҮТЭЭЛЧ ЦЭЦЭГЛЭХ “ШИМТ ХӨРС” БАЙВ

 

Олны илүүтэй мэдэх нэрээр Ардын Дуу Бүжгийн Чуулгад ажилласан он жилүүд Х.Цэвэлгончиг багшийн ажил амьдралд тод томруун мөрөө үлдээсэн юм.  Энд тэрээр, хожимын нэрт хөгжмийн зохиолч  Л.Мөрдоржийн “Унаган жороогоо унаад малчин охин хониндоо гарлаа” нэртэй шанз хөгжимд зориулсан гоцлол том хэлбэрийн аязыг 12 хөгжимчний хамт тайзнаа амилуулан үзэгчдэд хүргэсэн нь уран бүтээлийн энэ том байгууллагын урын санд анхдагч бүтээлээр бүртгэгдэн үлджээ. Мөн, нэрт хөгжмийн зохиолч болсон Д.Лувсаншаравын хэд, хэдэн бүтээлийг амилуулахад гар, сэтгэл нийлэн оролцож, уран бүтээлийн анд бололцов. Чухам энэ жилүүдэд мөн л хожим нэрд гарсан хөгжмийн зохиолч, цэргийн гэх П.Хаянхярваатай танилцаж тэдний уран бүтээлийн нөхөрлөл түүнийг “тэнгэрт залрах” хүртэл үргэлжилсэн билээ.Тэр үеийн чуулгын уран бүтээлч хамт олон хөдөөгийн уул, талаар соёлын үрийг тарих их үйлсийг амжилттай хэрэгжүүлж, 18 аймаг, сум бригадуудад хүрч үйлчилдэг байсан агаад тэр бүхний тэргүүн эгнээнд Х.Цэвэлгончиг явсан нь лавтай. Тэрбээр, шанз хөгжимчний албан тушаалд ажиллах ч шаардлагатай тохиолдолд хуучир, ятга, морин хуур, хөдөөгийхөн сонирхсон тохиолдолд баян хуур, мандолин тоглох нь ч бий. Ерээд оныг хүртэл хөдөөгийнхөнд эдгээр хөгжмүүд “мода”-ноос гараагүй байсан даа. Тэгэхдээ түүний үндсэн хөгжим шанз байсан бөгөөд энэ хөгжмөөрөө 1955 онд Варшав,1957 онд Москва хотод болсон Дэлхийн залуучууд оюутны их наадмуудад амжилттай оролцон, тусгай шагнал, мөнгөн медалийг эх орондоо авчирч байсан бахархам түүх ч бий. Одоогийнхоор бол ард түмнийхээ яндашгүй баян өв соёл, ардын урлагийг дэлхий нийтэд сурталчилж явсан хэрэг л дээ. Мөн чиглэлээрээ Берлин хотод зочлон тоглож явав. Х.Цэвэлгончиг багш, 1948 онд Консулын дэнж дэх кино театрын байранд байрлаж асан, соёл урлагийн ахмад зүтгэлтэн,  чадварлаг зохион байгуулагч Ч.Чойсүрэн дарга, хожим Ардын жүжигчин цол хүртсэн З.Цэндээхүү /”Сэрэлт”киноны ламын дүрээр үзэгчид сайн мэдэх/ уран сайхны удирдагчтай Эстрад концертын товчоонд ажиллаж эхэлснээсээ хойш хэдхэн жилийн дараа Улсын драмын театрын барилга ашиглалтад ороход тоглосон нээлтийн концертон дээр өөрийнхөө зохиосон “Энх тайвны тугийн дор” дуугаа дуулуулж, урлагийн томчууд, үзэгчдийн зүгээс өндөр үнэлэлт авсан нь бага сургуулийн ч боловсрол аваагүй хөдөөний бор охин урлагийн нарийн төвөгтэй, ажил мэргэжилд ямар богино хугацаанд амжилттай суралцсаныг харуулж буй хэрэг сэн. Тэгээд ч аливаа уран бүтээл гарахад нэг хувийн авьяас, 99 хувийн хөдөлмөр шаарддаг гэсэн үг бий.

 

АНХ “ТӨМӨР ЗАМД ОЧ” ГЭХЭД “ҮГҮЙ” ГЭЭД ХААЛГЫГ НЬ САВАН ГАРЧ БАЙЛАА

 

Х.Цэвэлгончиг мэргэжлийн ур чадвар, хийсэн бүтээл, ажилд хандах хандлагаараа Соёлын яамны удирдлагын түвшинд хэдийнээ танигдсан байв. 1964 онд Соёлын яамны томилолтоор хэдхэн жилиийн өмнө байгуулагдсан Төмөр замын Соёлын ордонд хөгжимчин- үндэсний хөгжмийн багшаар иржээ.Тэрбээр,Соёлын ордны дарга ,соёлын ахмад ажилтан Ю.Бат-Очир, уран сайхны удирдагч УГЖ Б.Мижиддорж /”Цогт тайж”киноны Гүенбаатар/, хөгжмийн багш Г.Таванцэрэг нартайгаа хамтран ардын хөгжмийн хэсэг байгуулах ажилд шуурхайлан оров. Соёлын ордны болон томоохон байгууллагын дэргэд үндэсний хөгжмийн дугуйлан байгуулагдаж, Х.Цэвэлгончиг өөрөө багшлан, залуу төмөр замчдад нотны анхны мэдэгдэхүүн, хөгжим тоглох арга барил эзэмшүүлэн, тайзан дээр суулгах үндэсний хөгжмийн состав бэлэн болов. Энэхүү ажлын үр дүнгээр Соёлын ордны өргөтгөсөн бүрэлдэхүүн бүхий тоглолт 1965 онд ЗХУ-ын Сибирийн мужуудаар, 1973 онд Дундад Азийн Бүгд Найрамдах улсуудаар айлчлан тоглолт хийж, улс орон, төмөр замаа сурталчилжээ. Улсын хэмжээнд үе, үе зохион байгуулагддаг урлагийн үзлэг, наадмуудад төмөр замчид амжилттай оролцох болов. 1956-1988 онд эдгээр арга хэмжээнээс төмөр замчид 70 гаруй алтан медаль, 120 гаруй мөнгөн медаль, 100 гаруй хүрэл медаль хүртсэн байна. Энэ амжилтад Х.Цэвэлгончигийн оруулсан хувь нэмэр хамгийн их жин дарсан нь мэдээж. Түүний хувийн уран бүтээлийн урын сан ч улам бүр зузаарч байв. Тэрбээр энэ хугацаандаа “Нандин нас”, “Сумчны хүлээлт”, “Галт тэрэгний бүүвэй” зэрэг 70 гаруй дууны зэрэгцээ, дан хөгжмийн бүтээл, бүжгийн хөгжим олон арвыг бичиж төмөр замчдадаа өргөжээ. Ямартаа л тус Соёлын ордны ахмад уран бүтээлч Х.Дамдиндорж нэгэнтээ 1960-1970-аад оны Соёлын ордны шинэ уран бүтээлийн талаас илүү хувийг Цэвэлээ багшийнх эзэлдэг байсан хэмээн өгүүлж байсан нь үнэний хувьтай болов уу. Мөн, Монголын үлээвэр хөгжмийнхний нэртэй төлөөлөгчдийн нэг ахмад хөгжмийн зохиолч Г.Таванцэрэг сэрүүн тунгалаг ахуйдаа “Х.Цэвэлгончиг Соёлын ордонд ирснээр байгууллагын эмх цэгц, одооныхоор бол соёл эрс дээшилсэн юмдаг. Голцуу цэргийн анги салбаруудад ажиллаж, үлээвэр хөгжимтэй нөхөрлөж явсан миний л хувьд гэхэд албан өрөөнөөс эхлээд олон зүйл өөрчлөгдсөн. Гол нь ардын хөгжим “амь орсон” нь чухал юм даа” хэмээн хөгжилтэйгээр өгүүлж байж билээ. Энэ нь өрөө тасалгааныхаа шалнаас эхлэн цонхоо хүртэл нот хөглөрүүлэн амьхандаа их л бүтээлч маягтай суудаг байснаа хэлж буй хэрэг л дээ. Энэ хоёрхон дурсамжаас л Х.Цэвэлгончиг багшийн хийж бүтээсэн болон хамт олны дунд эзэлж асан байр суурь тодоос тод илэрхийлэгдэнэ.

Тэрбээр, 1964 онд Соёлын яамнаас гэнэтхэн дуудаж, “Намын даалгавар гарсан. Төмөр замын Соёлын ордонд оч” гэхэд нь шуудхан “Үгүй” гэж хэлээд боловсон хүчний хаалгыг чанга гэгч нь саван гарч одсон ч, намын даргаасаа эмээн буцаж ороод, “Очьё” гэж хэлэх гэхэд энэ үг амнаас мултрахгүй шахам байж билээ... хэмээн хөгжилтэйгээр инээн дурсав. Гэсэн ч нүүрэнд нь төмөр замд ирээгүй бол яах байсан бол гэх эргэлзэл зурсхийн үзэгдэх шиг...

 

АВЬЯАС ТЭТГЭВЭРТ ГАРДАГГҮЙН ЖИШГЭЭР

 

           Тэрбээр, 1984 онд гавьяаныхаа амралтад гарсан. Гэсэн ч авьяас тэтгэвэрт гардаггүйн жишгээр МҮЭ-ийн Соёлын төв ордон, ХХ сургуульд багшлан, мөн,Төмөр замынхаа ахмадын чуулгад багшлахын зэрэгцээ шанз хөгжмөө тоглон төмөр замчдаа олон жил цэнгүүлжээ. Сүүлийн жилүүдэд биеийн эрүүл мэндийн байдлаас шалтгаалан багшлах болон тайзны ажлаас хөндийрсөн ч бичиг цаастай ноцолдох болсон.Тэрээр, их л цаг зав, хөдөлмөр шаардах энэ ажилдаа дуртай, хичээлтэй гэж чигтэйхэн. Үр дүн нь ч гайхалтай аж.

Дээр өгүүлснээр Төмөр замын соёлын ордны 40 жилийн ойд зориулан Ардын жүжигчин Б.Дамчаа агсантай хамтран бичсэн зураг түүхийн товхимол түүний энэ төрлийн бүтээлийн анхных нь бол дан өөрийн дуу хөгжмийн бүтээлээр “Нандин нас” эмхэтгэлийг 2000 онд, Монгол ардын олон ястны харилцаа дууг нотлон эмхэтгэж 220 дуу багтаасан “Сайхан хангайн буга” эмхэтгэлийг 2011 онд хэвлүүлжээ.Одоогоос сар гаруйхны өмнө 150 гаруй дуутай “Хотгойдын унага” эмхэтгэл хэвлүүллээ. Сүүлийн номыг эх барьж авах үүргийг бичиглэгч надад оногдуулж, би ч хүндэтгэлтэйгээр биелүүлэхийг хичээсэн билээ. Төмөр зам түүнд ач тус, халамж анхаарлаа харамгүй хайрласан. Дээлийнх нь энгэрт нь “Хүндэт төмөр замчин” тэмдэг, “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль”, “Алтан гадас” одон, “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон”, ойн медалиуд  хадаатай бий. Гэхдээ 16-хан наснаасаа эхлэн бүхий л ухамсарт амьдралаа урлагт чин үнэнчээр зориулж, өдгөө 90 насны босго алхсан ч хийж бүтээх, туурвих ажлаа орхилгүй, хойч үедээ өв үлдээх гэж чармайн яваа энэ бууралд төр хайр хишгээ харамлах учиргүй дээ гэж бодогдох. Төр маань хурдхан гар сунгаасай билээ. 93 нас гэдэг хүлээх, хүлээлгэх нас биш сэн дээ.

Намба төгөлдөр энэ буурал, төмөр замын тосгоны 49 дүгээр байранд хүүгийнхтэйгээ хамт аж төрж сууна. Намайг гарахад хажуугийн нэг өрөөнөөс Монголчуудынхаар шударга буюу бидний нэрлэж заншсанаар шанз хөгжмийн торгон аялгуу эгшиглэж эхлэв. Бодохуйд, Цэвэлээ багшийн Үндэсний урлагийн их театрт шанз хөгжимчнөөр ажилладаг ач охин Б.Энх-Амар нь дасгал сургуулилтаа эхэлж буй бололтой. Шанз хөгжмийн эгшиг “шавхагдах” учиргүй гэдэг сэн.

 

МУСГЗ, уран бүтээлч Л.Сэнгээ